Het lukt toch?
Hij is degene die alles regelt. Als er iets vastloopt, belt iedereen hem. Hij houdt het overzicht, spreekt mensen aan en zorgt dat afspraken worden nagekomen. Zijn leidinggevende noemt hem onmisbaar. In beoordelingsgesprekken gaat het vooral over hoe hij dit nog verder kan uitbouwen.
Wat niemand ziet, ook hijzelf niet goed, is dat hij na zo’n dag niets meer overheeft. Het is niet de prettige moeheid na een volle dag. Het is een leeg gevoel dat in het weekend niet meer helemaal weggaat. Als iemand hem vraagt hoe het gaat, zegt hij: “Druk, maar goed.” Het lukt toch?
Daar zit het probleem. Zolang iets lukt, vraagt niemand wat het kost.
Twee soorten goed zijn
Er is een verschil dat je van buiten bijna niet ziet.
Sommig gedrag gaat vanzelf. Je doet het zonder dat iemand erom vraagt. De tijd gaat snel. En na afloop heb je eerder meer energie dan minder. Dat gedrag hoort bij een thema dat je van nature aantrekt.
Ander gedrag heb je aangeleerd, omdat de omgeving erom vroeg. Die vraag van buiten raakte iets in je. Bijvoorbeeld de behoefte om erbij te horen, om zekerheid te hebben of om gezien te worden. En de angst om dat kwijt te raken. Je kunt dat gedrag, soms zelfs uitstekend, en je ziet het als iets van jezelf. Maar het hoort bij een thema dat je innerlijk afwijst, vaak zonder dat je het merkt. Daarom kost het energie, ook als niemand ziet dat het je moeite kost.
Het lastige is dat het resultaat vaak hetzelfde is. Een goed geregeld project ziet er hetzelfde uit, of de regelaar het nu met plezier deed of met tegenzin. De omgeving beoordeelt het resultaat. Dus krijg je voor beide dezelfde waardering. Soms krijg je voor het tweede zelfs meer, omdat je daar extra je best voor doet.
De Amerikaanse onderzoeker Alicia Grandey keek naar werk waarin mensen gevoelens moeten tonen die ze niet hebben. Denk aan vriendelijk blijven aan een balie op een slechte dag. Wie aan de buitenkant iets laat zien wat hij vanbinnen niet voelt, voelt zich sneller emotioneel leeg. Wie laat zien wat hij echt voelt, heeft dat minder. Dat onderzoek gaat over gevoelens, maar het idee reikt verder. Gedrag dat tegen je eigen neiging ingaat, kost energie. Gedrag dat vanuit jezelf komt, geeft juist energie. Ook als het er van buiten even goed uitziet.
Waarom je het zo laat merkt
Als het zoveel kost, waarom merk je het dan pas zo laat? Daar zijn twee redenen voor.
Er is ook gedrag dat je energie geeft. Zolang er in je werk en je leven genoeg ruimte is voor wat vanzelf gaat, vult dat aan wat je verliest. Je merkt het verlies dus niet.
De waardering zelf geeft ook energie. Een compliment, een goede beoordeling, het gevoel dat je onmisbaar bent: dat doet je goed. Maar die energie is van korte duur. Ze zakt weer weg, en dan heb je nieuwe bevestiging nodig. Wie het eerste artikel in deze reeks las, herkent dit. Als je zekerheid afhangt van waardering, blijf je juist het gedrag leveren dat gewaardeerd wordt, ook als het je steeds meer kost. Zo wordt gedrag dat je op lange termijn uitput, op korte termijn beloond.
Zweeds onderzoek volgt dit verband al jaren. Daarin blijkt eigenwaarde die afhangt van presteren een belangrijke factor op weg naar burnout. Bij werkende vrouwen en mannen hangt zulke eigenwaarde samen met burnoutklachten. Dat bewijst niet dat het een het ander veroorzaakt. Maar het patroon komt steeds terug: wie moet presteren om zich iets waard te voelen, loopt meer risico om leeg te raken.
Het gaat geleidelijk
Uitputting is het eindpunt van een verschuiving die maanden of jaren duurt. Je kunt drie fases onderscheiden.
- In rustige tijden blijft het in evenwicht. Wat energie geeft, vult aan wat energie kost. De kosten vallen niet op. Het gedrag ziet eruit als gewone inzet.
- Onder aanhoudende druk verschuift de verhouding. De omgeving vraagt meer van het gedrag dat je energie kost. Er blijft minder ruimte over voor wat je energie geeft. Je merkt dat je sneller geïrriteerd raakt, of juist stiller wordt. En het gaat minder snel over dan vroeger.
- Op een gegeven moment kantelt het. Wat je verliest, wordt meer dan wat je krijgt. Wat eerst een reactie was op een zware periode, wordt de toestand. Je zegt dan niet meer: “Het is even veel.” Je zegt: “Zo ben ik nou eenmaal.”
Opvallend is dat de omgeving die verschuiving meestal eerder ziet dan jij zelf. Een partner die zegt dat je veranderd bent. Een collega die vraagt of het wel goed gaat. Dat zijn geen verwijten. Anderen zien van buiten al wat jij vanbinnen nog niet opmerkt.
De last naar buiten of naar binnen
Niet iedereen raakt op dezelfde manier leeg. Grofweg zijn er twee richtingen.
Bij de een gaat de last naar buiten. Onder druk wordt zij dwingender, drijft ze door en laat ze anderen minder ruimte. Anderen merken dat, soms eerder dan zijzelf.
Bij de ander gaat de last naar binnen. Hij cijfert zichzelf weg, past zich nog verder aan en draagt de last alleen. Dat zie je van buiten veel minder. Hij blijft vriendelijk, betrouwbaar en beschikbaar, tot het niet meer gaat. Juist bij deze richting kan het lang duren voordat iemand ziet wat er gebeurt, ook hijzelf.
Een eenvoudige toets
Gaat het om een zware periode, of zit het dieper? Kijk naar wat er gebeurt als de druk wegvalt.
Komt je energie terug na een vakantie, een afgerond project of een rustiger periode? Krijg je weer zin in de dingen die je normaal vanzelf doet? Dan was het een signaal: er werd een tijd te veel van je gevraagd.
Blijft het lege gevoel, ook als de druk weg is? En weet je eigenlijk niet meer goed wat je vroeger energie gaf? Dan is er meer aan de hand dan een drukke periode.
Heb je langere tijd uitputtingsklachten? Zoek het dan niet alleen uit. Burnout is een klinisch begrip, dus iets wat een zorgprofessional vaststelt. Vaststelling en behandeling horen bij de bedrijfsarts, de huisarts of een GZ-psycholoog.
Niet stoppen, maar ruimte maken
De logische conclusie lijkt: stop met wat je energie kost. Maar zo werkt het meestal niet, en het is ook niet nodig. Veel van wat je energie kost, hoort bij je werk en je leven. En vaak ben je er goed in.
Wat wel helpt, is het omgekeerde: ruimte maken voor wat je energie geeft. Het evenwicht herstelt zich niet doordat het verlies verdwijnt. Het herstelt zich doordat de aanvulling terugkomt. Begin met de vraag wat er de afgelopen tijd is weggevallen. Welke dingen deed je vroeger vanzelf, en doe je nu niet meer omdat er geen tijd voor was?
Soms ligt die aanvulling op een plek waar je nog niet hebt gekeken. Bijvoorbeeld bij iets wat je aantrekt, maar wat je nog niet als iets van jezelf durft te zien. Daarover gaat het derde artikel.
Begeleid je anderen? Dan verandert je vraag van “Waar ben je goed in?” naar “Wat geeft je energie, en wat kost het je?” De eerste vraag gaat over het resultaat. De tweede gaat over de persoon. Wie iemand alleen helpt om verder te bouwen op waar hij goed in is, bouwt soms verder op precies wat hem leeg maakt.
De me.scan laat zien welk gedrag vanzelf gaat en energie geeft, welk gedrag je hebt aangeleerd en wat dat aan energie kost. Hoe dat samenhangt met trots en vertrouwen, lees je in het verdiepende artikel Trots en vertrouwen: wat er onder het gedrag ligt.
Dit is het tweede van drie artikelen. Het eerste ging over het verschil tussen zekerheid die je leent en zekerheid die van jezelf is. Het derde gaat over de cirkel van de stilstand: waarom niet weten wat je wilt geen begin is, maar een gevolg.
Achtergrond
- Blom, V. (2012). Contingent self-esteem, stressors and burnout in working women and men. Work, 43(2), 123–131.
- Grandey, A.A. (2003). When “the show must go on”: Surface acting and deep acting as determinants of emotional exhaustion and peer-rated service delivery. Academy of Management Journal, 46(1), 86–96.
- Hallsten, L., Josephson, M. & Torgén, M. (2005). Performance-based self-esteem: A driving force in burnout processes and its assessment. Stockholm: Arbetslivsinstitutet (40 p., ISBN 91-7045-744-1).
Benieuwd naar je eigen talent?
Start met de online intake en ontdek je fundament.
